«وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُؤُسَکُمْ حَتَّى یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ فَمَنْ کانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْیَهٌ مِنْ صِیامٍ أَوْ صَدَقَهٍ أَوْ نُسُکٍ» ۱
شرط برای مکلف یا مکلف به؟
در بحث استطاعت و اینکه عرض کردیم حج از واجبات مشروطه می باشد و شرط آن نسبت به مکلف است چونکه در آیه:« وَ لِلَّـهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلاً »۲ حرف «مَنِ» موصوله که شرط قرار گرفته و «مَنِ» شرطیه شده این مربوط به مکلف است و کاری به ماموربه و مکلف به ندارد بلکه مکلف به شرطی در آن نیست که حاصل شود و شرط باید در مکلف به حاصل شود تا مکلف شود .
عدم وجوب تحصیل استطاعت
طرف دیگر هم کلمه استطاعه ببینید یک زمان اگر کلمه طاعه را آورده بودند برای این بود که بگوییم توانایی حاصل شود این را دیروز گفتیم از ادله که تحصیل استطاعت واجب نیست .
معنا و ریشه واژه استطاعت
اما خود کلمه استطاعت چون باب باب استفعال است لذا استطاعه یعنی کسی که دنبال طاعت حاصل کردن است البته در واژه های مختلفی که در کتاب های لغت معنا شده ، معنای استطاعت را به توانایی ، قدرت داشتن و سرمایه داشتن معنا کرده اند.
لزوم حرکت برای استطاعت
ولی این حق مطلب نیست چون اگر که استطاعت را ما دقت کنیم ،استطاعت مقداری صیغه استطاعت به این میخورد که آقای مکلف حرکتی باید بکند یعنی اینطور نیست که فقط باید بنشیند تا یک روزی استطاعت و توانایی پیدا کند بلکه استطاعت که میگویند یعنی یک مقداری باید خود فرد هم حرکت داشته باشد .
استحباب تحصیل استطاعت
به عبارت دیگر اگرچه به دلالت مطابقی باب استفعال این را ما میتوانیم ادعا کنیم اما اگر که قبول نکنید حداقل این است که بالملازمه یعنی به دلالت التزامی میتوانیم معنای استحباب را از آن اخذ کنیم ؛ نه اینکه بگوییم کار حسن و خوبی می باشد بلکه بالاخره کسی که به دنبال این باشد که برای خودش مکه را جور کند .
مثال برای چگونگی حصول استطاعت
مثلا کسی در طلبگی پول ندارد اما می رود این طرف و آن طرف و امتحان حج می دهد و با خان های مختلف در می افتد و خان ها را کنار میزند و روحانی حج می شود و یا شخصی آشپز یا کارگر است اما برنامه ریزی و تلاش می کند ، آشپز یا خدمه حجاج می شود .
مندوب بودن تحصیل استطاعت
آیا این عملی که ایشان انجام می دهد از نظر احکام شرعی خمسه مشمول می شود یا جزء پنجمی است که بگوییم مباح است ؟ معلوم است که اینجا استحباب دارد و مندوب است یعنی مستحب می باشد که کسی راه بیفتد و حرکتی بکند تا بتواند خودش را به زیارت خانه خدا و حج برساند ؛ زیارت خانه خدا که همان عمره مفرده را شامل می شود و انجام حج و اینکه حجه الاسلام را بتواند درک کند .
شرط برای مکلف به
پس بنابراین کلمه استطاعت که فرمود:«مَنِ اسْتَطاعَ» اولا شرط متوجه مکلف می باشد نه مکلف به ، یک زمانی شما میگویید که ما مکلف به صلاه هستیم اما نمی توانیم روز را تا ظهر بکشیم چون در اختیار ما نیست اگر عمر ما کفاف داد ، اذان و زوال ظهر را درک کردیم پس ما جزء افرادی می شویم که مامور به صلاه هستیم و باید در مقام امتثال مامور به را به جا آوریم .
حکمت مشروط بودن استطاعت
اما در باب استطاعت در اختیار خود ما می باشد یعنی جزء چیزهایی می باشد که خودمان باید یک کاری کنیم ، بله استقلالا ما امری نداریم بر اینکه شما برو استطاعت پیدا کن اما این شرطی که آورده که مربوط به مکلف می باشد و استطاعت را با صیغه استفعال آورده است .
سعی و تلاش برای استطاعت
همچنین فرمود استطاعت نشان می دهد که بر اینکه ما به دنبال تحصیل توانایی حج اعم از نظر مالی و فیش و نوبت بگیریم یا اگر مسئله بدنی داریم آن را درمان کنیم تا بتوانیم آنجا را درک کنیم ، ارکان را درک کنیم تا حاجی شویم .
ظاهر بودن استحباب تحصیل استطاعت
استحباب آن را نه اینکه بگوییم مرموزا می باشد بلکه خیلی ظاهر و بارز است چون در کلمه استطاعه که باب استفعال می باشد این نهاده شده و لذا ما باید دنبال این باشیم که استطاعه را برای خودمان حاصل کنیم .
نسبی بودن تحصیل استطاعت
استطاعت داشتن به هر کسی بستگی دارد که میتواند موقعیت و شانیت خودش حاصل کند یا کسی میتواند استطاعت را پول حاصل کند و کسی میتواند استطاعت را برود روحانی یا مدیر کاروان شود و یا خدمه و آشپز شود پس هر کسی میتواند هر طوری توانست این کار را انجام دهد استحباب دارد و بر او ثواب است .
منابع
۱_ سوره بقره آیه ۱۹۶
۲_ سوره آل عمران آیه ۹۷
