در باره «هلالهاى ماه» از تو سؤال مىکنند؛ بگو: «آنها، بیان اوقات (و تقویم طبیعى) براى (نظامِ زندگىِ) مردم و (تعیینِ وقتِ) حج است». و (آن چنان که در جاهلیّت مرسوم بود که به هنگام حج، که جامه احرام مىپوشیدند، از درِ خانه وارد نمىشدند، و از نقبِ پشتِ خانه وارد مىشدند، نکنید!) کارِ نیک، آن نیست که از پشتِ خانهها وارد شوید؛ بلکه نیکى این است که پرهیزگار باشید! و از درِ خانه ها وارد شوید و تقوا پیشه کنید، تا رستگار گردید! (189) و در راه خدا، با کسانى که با شما مىجنگند، نبرد کنید! و از حدّ تجاوز نکنید، که خدا تعدّىکنندگان را دوست نمىدارد! (190)
تفسیر سوره مبارکه بقره – آیه 190
صدور فرمان جهاد با دشمنانِ جنگ طلب و هشدار به تجاوزگر
در باره «هلالهاى ماه» از تو سؤال مىکنند؛ بگو: «آنها، بیان اوقات (و تقویم طبیعى) براى (نظامِ زندگىِ) مردم و (تعیینِ وقتِ) حج است». و (آن چنان که در جاهلیّت مرسوم بود که به هنگام حج، که جامه احرام مىپوشیدند، از درِ خانه وارد نمىشدند، و از نقبِ پشتِ خانه وارد مىشدند، نکنید!) کارِ نیک، آن نیست که از پشتِ خانهها وارد شوید؛ بلکه نیکى این است که پرهیزگار باشید! و از درِ خانهها وارد شوید و تقوا پیشه کنید، تا رستگار گردید! (189) و در راه خدا، با کسانى که با شما مىجنگند، نبرد کنید! و از حدّ تجاوز نکنید، که خدا تعدّىکنندگان را دوست نمىدارد! (190)
وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ ۱
عقلی بودن لزوم مقاتله
یکی از چیز هایی که از لحاظ عقلی برای انسان وجود دارد و لازم می باشد ،مقاتله با کساتی است که در برابر شما به قتال بر میخیزند لذا اگر سیاق آیه را اگر دقت کنید می فرماید:«قاتِلُوا»و «الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ»یعنی قتال در مقابل قتال .
حکم قتال در برابر غیر مقاتلین
در دین مقدس اسلام و ادله نقلیه ما هیچ جایی مقاتله در برابر غیر مقاتلین وارد نشده است یعنی شما قتال و جنگ در برابر کسانی که به دنبال جنگ نیستند برای شما نیست ،نه اینکه واجب نیست بلکه اصلا نباید جنگ کنید .
حکم جهاد و مقاتله ابتدایی
شاید حتی قتال و مقاتله ابتدایی بدون هیچ دلیلی از مواردی باشد که نباید انجام شود و حرام است ، یعنی در اسلام قتال در برابر قتال می باشد و همیشه واجب میشود برای شما جهاد و مقاتله اعم از تدافعی و حتی اگر تهاجمی باشد باید با کسانی صورت گیرد که اهل مقاتله باشند نه اینکه کسی همینطور بخواهد به سرزمینی حرکت کند .
نهی پیامبر بر حمله به ایران
اینکه پیامبر در روایت وارده نهی کرده اند که به ایران حمله کنید شاید برای اینکه ایران کاری به کشور های اسلامی نداشت لذا آنچه در تاریخ وارد شده کشور ایران هیچ کاری به کشور اسلامی آن زمان نداشته .
حکم جنگ خلیفه دوم با ایران
لذا اینکه خلیفه دوم به سمت ایران حرکت و حمله کرد به کشوی حمله کرد که کاری به کشور اسلامی نداشت یعنی در مقابل مسلمانان مقاتله نداشتند لذا این نکته مهم است که خداوند متعال فرمود:«وَ قاتِلُوا _ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ» با کسانی مقاتله کنید که آنها با شما مقاتله می کنند و اگر کسی کاری با شما ندارد پس کاری با انها نباید نداشته باشید .
حکم جنگ برای غارت و غصب
فرمود :«وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ»۲ باید روی جمله «فِی سَبِیلِ اللَّـهِ»دقت شود که اگر کسی خواست به جنگ برود اگر راه غیر فی سبیل الله برود باخته است پس برای غنائم و به دست آوردن مقام و منصب ، برای اینکه کشوری ،قبیله ای و شهری را غارتگری کنند و برای اینکه سرزمینی را غصب کنند ، هیچکدام از این موارد مشروع نیست .
لزوم مقاتله در راه خداوند
بنابراین قتال و مقاتله باید فقط در راه خداوند باشد و «فِی سَبِیلِ اللَّـهِ»۳ مانند حکایتی که از امیرالمومنین علیه السلام نقل می کنند که وقتی ایشان عمرو بن عبدود را به زمین زدند آبه دهان به صورت مبارک ایشان انداخت دست از کشتن او کشید چون دیدند خشمگین هستند و اگر بخواهند او را بکشد مقاتله فی سبیل الله نیست ، منشأ آن می شود بغضی که از حرکت او دارد .
شهید راه خر !
به یاد دارم وقتی بچه بودم میگفتند شخصی داشت از کنار کربلا می گذشت و دنبال خر خود می گذشت و از قضا هم تیری از کمان این دشمن در آمد به او خورد و کشته شد ،پرسیدند این شهید راه امام حسین علیه السلام است ؟ گفتند خیر این شهید راه خر است !
ظرف مقاتله و جهاد
ببینید این نکته خیلی ظریفی می باشد که قتال باید فی سبیل الله باشد ،یعنی ظرف آن مقاتله و جهاد راه خداوند فقط دارد و اگر غیر راه خداوند شد مورد امضاء شارع مقدس نیست .
معنا و ماده مقاتله
فرمود:«وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ»۵ خود کلمه «قاتِلُوا» که از باب مفاعله می باشد یعنی باید کسی روبه روی شما باشد تا شما قتل کنید لذا مقاتله همان مشارکت است ،یعنی باید یکی رو به روی شما باشد نه مانند کسانی تهاجم می کنند به بعضی افراد و آنها را میکشند ،این مقاتله نیست.
قاتل بودن داعشی ها
مثلا انسان های بی دفاع که داعشی ها به خانه آنها هجوم می بردند و مردم را می کشتند ،این مقاتله نیست بلکه قتلی می باشد که آنها انجام می دهند در برابر انسان های بی دفاع .
ملازمت مقاتله با موازنه
مقاتله باید موازنه داشته باشد یعنی آنها در رکاب قتال باشند و شما هم در رکاب قتال قرار بگیرید .
حرمت کشتن فرد تسلیم شده
فرمود:«وَ لا تَعْتَدُوا» یعنی باید تا حدی پیش بروید که آنها مقاتله می کنند و اگر آنها دست از جنگ کشیدند شما هم نباید مقاتله کنید ، این مطلب در بحث اینکه خود را تسلیم کنند وجود دارد که هم عقل آن را اجازه می دهد و هم حکم بر آن وجود دارد مبنی بر اینکه وقتی طرف مقابل تسلیم شد دیگر حق کشتن او را ندارید .
قتال و عدم قتال در دفاع مقدس
فرمود:«وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ»۶ در جنگ هم ما محسوسا این مطلب را داشتیم که وقتی دشمن در برابر ما میجنگید ما مامور بودیم که بجنگیم ولی وقتی آنها دست از جنگ کشیدند ما هم دست از جنگ میکشیدیم و آنهایی که تسلیم می شدند را ما مسئول بودیم خصوصا در روز که آنها را به عقبه هدایت کنیم تا به کمپ های اسارت بیایند .
عرف جامعه بین الملل در مقاتله
ببینید این مسئله کاری به شرع ندارد بلکه یک مطلب عرفی است که عرف جامعه بین الملل بر این است که در صورتی روی شخص شمشیر میکشند یا تیر به سوی او شلیک میکنیم که در برابر تو شمشیر بکشد و در برابر تو تیر شلیک کند ، اگر بنا باشد که او شلیک نکند و شمشیر نداشته باشد ما هم نباید شمشیر بکشیم .
رعایت عرف عرب توسط امیرالمومنین (ع)
در حکایت عمرو بن عبدود وقتی با امیرالمومنین علیه السلام روبه رو شد او سواره بود ،حضرت امیر فرمود که در عرف عرب این است که سواره با سواره و پیاده با پیاده لذا عمرو پیاده شد و مسلما اگر سواره با امیرالمومنین علیه السلام می جنگید به حسب ظاهر بالاتر بود لذا او پیاده شد .
خیانت نظامی بنی قریظه
بنابراین خیلی از مسائل را خود پیامبر و اهل بیت از خود مردم استفاده می کردند لذا آن قبیله یهودی بنی قریظه که در مدینه و در جنگ احزاب خیانت کردند پیامبر به بزرگان قبیله فرمود در عرف شما اگر قبیله به شما خیانت نظامی کند چه حکمی می دهید ؟ بزرگ بنی قریظه گفت مرد ها را اعدام می کنیم ؛ پیامبر فرمود بر قبیله خود هم همین حکم را جاری میکنید؟ گفت بله،لذا امیرالمومنین علیه السلام مامور شدند که سر مرد های جنگی را جدا کنند .
منابع
۱_ سوره بقره آیه ۱۹۰
۲_ سوره بقره آیه ۱۹۰
۳_ سوره بقره آیه۱۹۰
۴_ سوره بقره آیه۱۹۰
۵_ سوره بقره آیه ۱۹۰
۶_ سوره بقره آیه ۱۹۰
تفسیر آیه 190 سوره بقره: جنگ در راه خدا و اصول اخلاقی
مقدمه
1. ضرورت دفاع در برابر تجاوز
آیه 190 سوره بقره به موضوع جنگ و دفاع در راه خدا اشاره دارد. این آیه به مسلمانان دستور میدهد که در برابر کسانی که با آنها میجنگند، دفاع کنند، اما در عین حال تأکید میکند که از حد تجاوز نکنند.
2. اصول اخلاقی در جنگ
این آیه به ما یادآوری میکند که حتی در میدان جنگ نیز باید اصول انسانی و اخلاقی را رعایت کنیم. تجاوز به غیرنظامیان و افرادی که در جنگ نقشی ندارند، مورد تأکید قرار گرفته است.
1. جنگ در راه خدا
1.1. مفهوم جنگ در اسلام
جنگ در اسلام به عنوان یک عمل دفاعی شناخته میشود. مسلمانان موظفند در برابر تجاوزات دفاع کنند و از دین خود محافظت نمایند.
1.2. هدف از جنگ
هدف از جنگ مسلمانان، دفاع از خود و دین خداوند است. این جنگ به منظور حفظ ارزشها و اصول اسلامی انجام میشود.
2. رعایت حدود الهی
2.1. عدم تجاوز به غیرنظامیان
آیه به مسلمانان یادآوری میکند که در جنگ، نباید به بیماران، زنان، کودکان و سالمندان آسیب برسانند. این نکته به اهمیت رعایت حقوق بشر حتی در شرایط جنگی اشاره دارد.
2.2. دعوت به اسلام قبل از جنگ
قبل از آغاز جنگ، مسلمانان باید به دعوت به اسلام بپردازند و از آغازگر جنگ بودن خودداری کنند. این امر نشاندهندهی اهمیت دیپلماسی و گفتگو در اسلام است.
3. ارزشهای انسانی در جنگ
3.1. ترحم و خشونت
برخی از صفات در شرایط مختلف ارزش خود را از دست میدهند. ترحم بر دشمنان در شرایط خاص میتواند به ستم بر دیگران منجر شود.
3.2. علم و نادانی
علم نیز در برخی شرایط ممکن است ارزش خود را از دست بدهد. به عنوان مثال، فداکاری حضرت علی (ع) در شب هجرت پیامبر (ص) نشاندهندهی ارزش فداکاری در شرایط خاص است.
4. عدالت: ارزش همیشگی
4.1. اهمیت عدالت
عدالت به عنوان یک ارزش همیشگی در هر زمان و مکان و نسبت به هر فرد، چه دوست و چه دشمن، باید رعایت شود. این نکته به ما یادآوری میکند که عدالت همواره باید در رفتارهای ما حاکم باشد.
4.2. برخورد با دشمن
برخورد با دشمن دو مرحلهدارد:
بیاعتنایی و اعراض:در برخی مواقع، بهترین راه بیاعتنایی به دشمن است.
خشونت و جنگ:در مواقعی که دفاع ضروری است، مسلمانان مجاز به جنگ هستند.
5. اهداف دشمن
5.1. خاموش کردن نور خدا
هدف دشمن از جنگ، خاموش کردن نور خدا و تسلیم کردن مسلمانان است. این نکته به ما یادآوری میکند که جنگ مسلمانان برای حفظ دین و ارزشهای الهی است.
5.2. عدم رضایت دشمن
دشمنان هرگز از مسلمانان راضی نخواهند بود مگر اینکه آنها را به تسلیم وادار کنند. این نکته به ما یادآوری میکند که باید در برابر دشمنان هوشیار باشیم.
6. نتیجهگیری
6.1. اصول جنگ در اسلام
آیه 190 سوره بقره به ما میآموزد که جنگ در اسلام باید با رعایت اصول اخلاقی و انسانی انجام شود. دفاع از خود و دین باید با رعایت حقوق بشر و دعوت به اسلام همراه باشد.
6.2. اهمیت عدالت و رعایت حدود
رعایت عدالت و عدم تجاوز به دیگران از اصول اساسی در جنگ است. مسلمانان باید همواره به این اصول پایبند باشند.
سوالات و پاسخها
1. چرا جنگ در اسلام به عنوان یک عمل دفاعی شناخته میشود؟
جنگ در اسلام به عنوان یک عمل دفاعی شناخته میشود زیرا هدف آن حفظ دین و ارزشهای اسلامی در برابر تجاوزات است.
2. چه اصولی باید در جنگ رعایت شود؟
در جنگ باید اصول اخلاقی و انسانی رعایت شود، از جمله عدم تجاوز به غیرنظامیان و دعوت به اسلام قبل از آغاز جنگ.
3. چرا عدالت در هر زمان و مکان اهمیت دارد؟
عدالت به عنوان یک ارزش همیشگی باید در رفتارهای ما حاکم باشد، زیرا رعایت آن به حفظ حقوق دیگران و ایجاد جامعهای عادلانه کمک میکند.
تحلیل نهایی
آیه 190 سوره بقره به ما یادآوری میکند که جنگ در اسلام باید با رعایت اصول اخلاقی و انسانی انجام شود. این آیه به ما میآموزد که دفاع از خود و دین باید با رعایت حقوق بشر و دعوت به اسلام همراه باشد. همچنین، عدالت به عنوان یک ارزش همیشگی باید در رفتارهای ما حاکم باشد.
نکات اجتماعی کاربردی
ترویج فرهنگ صلح: آموزش به افراد درباره اهمیت صلح و دیپلماسی.
آگاهیبخشی: برگزاری کارگاههای آموزشی درباره حقوق بشر در شرایط جنگی.
تقویت اصول اخلاقی: تشویق به رعایت اصول اخلاقی در تمامی جنبههای زندگی.
حفظ حقوق غیرنظامیان: تأکید بر اهمیت حفظ حقوق غیرنظامیان در شرایط جنگی.
دعوت به گفتگو: تشویق به دعوت به اسلام و گفتگو قبل از اقدام به جنگ.
آموزش عدالت: ترویج مفهوم عدالت در جامعه و اهمیت آن در رفتارهای روزمره.
پاسخگویی به سؤالات: ایجاد فضایی برای پاسخگویی به سؤالات دینی و اجتماعی.
تقویت همبستگی اجتماعی: ایجاد حس همبستگی و همکاری میان افراد جامعه.
حمایت از قربانیان جنگ: حمایت از افرادی که تحت تأثیر جنگ قرار گرفتهاند.
توجه به فداکاری: ترویج ارزش فداکاری و ایثار در جامعه.
پیامهای آیه 190 سوره بقره: اصول جنگ و دفاع در اسلام
1. حق دفاع: یک اصل انسانی
1.1. مفهوم دفاع
دفاع و مقابله به مثل از حقوق انسانی است. اگر کسی با ما جنگید، ما نیز حق داریم در برابر او بایستیم. این اصل به ما یادآوری میکند که دفاع از خود و حقوقمان یک حق طبیعی است.
1.2. جنگ به عنوان یک واکنش
جنگ به عنوان یک واکنش طبیعی در برابر تجاوزات دیگران شناخته میشود. این واکنش باید در چهارچوب اصول انسانی و اخلاقی انجام شود.
2. هدف جنگ در اسلام
2.1. دفاع از حق
هدف از جنگ در اسلام، گرفتن آب و خاک یا استعمار و انتقام نیست. بلکه هدف اصلی، دفاع از حق و حذف عناصر فاسد است. این جنگ به منظور آزادسازی افکار و نجات انسانها از خرافات و موهومات انجام میشود.
2.2. جنگ به عنوان یک عمل مقدس
جنگ در اسلام باید به عنوان یک عمل مقدس و در راستای اهداف الهی در نظر گرفته شود. این امر به ما یادآوری میکند که جنگ باید با نیت خالص و در راه خدا انجام شود.
3. رعایت عدالت در جنگ
3.1. اصول اخلاقی
حتی در جنگ، باید عدالت و حق رعایت شود. قرآن بارها با جمله «لا تَعْتَدُوا» تأکید کرده است که در انجام هر فرمانی از حدود و مرزها تجاوز نشود.
3.2. اهمیت رعایت حقوق
رعایت حقوق دیگران در شرایط جنگی به ما یادآوری میکند که باید همواره به اصول انسانی پایبند باشیم و از ظلم و ستم دوری کنیم.
4. محبت الهی و ظلم
4.1. تأثیر ظلم بر رابطه با خدا
ظلم و ستم و ایستادگی در مقابل دین خدا، رشته محبت الهی را پاره میکند. این نکته به ما یادآوری میکند که باید از ظلم و ستم دوری کنیم تا محبت خداوند را جلب کنیم.
4.2. پیامدهای تجاوز
تجاوز به حقوق دیگران نه تنها به ما آسیب میزند، بلکه رابطه ما با خدا را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
5. محبوبیت نزد خدا
5.1. شرایط محبوبیت
تنها حضور در جبهه سبب قرب الهی نیست. محبوبیت نزد پروردگار زمانی حاصل میشود که در جنگ عادل باشیم و حقوق را رعایت کنیم.
5.2. اهمیت عدالت
عدالت در جنگ به عنوان یک اصل اساسی باید مورد توجه قرار گیرد. این امر به ما یادآوری میکند که باید در هر شرایطی به عدالت پایبند باشیم.
6. هدف جنگ: خداوند
6.1. نیت خالص
در جنگ، هدف باید فقط خدا باشد و نه هوسها، تعصبات، غنائم، ریا و سمعه. این نکته به ما یادآوری میکند که نیت خالص در هر عمل، به ویژه در جنگ، ضروری است.
6.2. پرهیز از انگیزههای نادرست
پرهیز از انگیزههای نادرست در جنگ به ما کمک میکند تا اهداف الهی را دنبال کنیم و از انحراف دوری کنیم.
7. دفاع در راه خدا
7.1. توجه به خدا در دفاع
حتی در دفاع از حق طبیعی خود، باید خدا را در نظر گرفت. با اینکه دشمنان جنگ را علیه شما آغاز کردهاند و شما باید دفاع کنید، اما این دفاع باید «فِی سَبِیلِ اللَّهِ» باشد.
7.2. اهمیت نیت در دفاع
نیت در دفاع نیز باید الهی باشد. این امر به ما یادآوری میکند که هر عمل دفاعی باید با هدف رضایت خداوند انجام شود.
سوالات و پاسخها
1. چرا دفاع از خود یک حق انسانی است؟
دفاع از خود یک حق انسانی است زیرا هر فردی باید بتواند از حقوق و جان خود محافظت کند و در برابر تجاوزات دیگران واکنش نشان دهد.
2. هدف اصلی جنگ در اسلام چیست؟
هدف اصلی جنگ در اسلام، دفاع از حق و حذف عناصر فاسد است، نه گرفتن آب و خاک یا انتقامجویی.
3. چگونه میتوان عدالت را در جنگ رعایت کرد؟
عدالت در جنگ با رعایت حقوق دیگران، عدم تجاوز به غیرنظامیان و حفظ اصول انسانی و اخلاقی امکانپذیر است.
نکات اجتماعی کاربردی
ترویج فرهنگ صلح: آموزش به افراد درباره اهمیت صلح و دیپلماسی به جای جنگ.
آگاهیبخشی: برگزاری کارگاههای آموزشی درباره حقوق بشر و رعایت آن در شرایط جنگی.
تقویت اصول اخلاقی: تشویق به رعایت اصول اخلاقی در تمامی جنبههای زندگی.
حفظ حقوق غیرنظامیان: تأکید بر اهمیت حفظ حقوق غیرنظامیان در شرایط جنگی.
دعوت به گفتگو: تشویق به دعوت به اسلام و گفتگو قبل از اقدام به جنگ.
آموزش عدالت: ترویج مفهوم عدالت در جامعه و اهمیت آن در رفتارهای روزمره.
پاسخگویی به سؤالات: ایجاد فضایی برای پاسخگویی به سؤالات دینی و اجتماعی.
تقویت همبستگی اجتماعی: ایجاد حس همبستگی و همکاری میان افراد جامعه.
حمایت از قربانیان جنگ: حمایت از افرادی که تحت تأثیر جنگ قرار گرفتهاند.
توجه به فداکاری: ترویج ارزش فداکاری و ایثار در جامعه.
