جهاد ابتدایی و دفاعی

در ذیل آیات شریفه قتال ، آیات ۱۹۰ تا ۱۹۵ از سوره مبارکه بقره رسیدیم به اینجایی که عرض کردیم آنچه که مسلم می باشد ما امر به جهاد ابتدایی در آیات قرآن نداریم و هرچه هست دفاع است.

اوامر ارشادی و عقلی جهاد دفاعی

اوامری که در قرآن برای دفاع آمده از حیث مولویت نیست بلکه از حیث ارشاد به حکم عقل است که عقل هر انسانی حاکم بر این می باشد که انسان در دفاع از حق و حقوقش و اینکه کسی به او ظلم و ستم نکند از خودش دفاع کند .

سیره پیامبر(ص) در جهاد

آنچه که در سیره پیامبر بوده و در صدر اسلام اول باری که پیامبر اکرم  اسلام را بیان کردند و اظهار فرمودند تا مدت زیادی مامور به تحمل ، بردباری و شکیبایی بودند تا جایی که توان بر دفاع پیدا کردند .

شأن نزول آیه قتال

آن زمانی که در مدینه رفتند و حکومت تشکیل دادند و توانستند قدرت بگیرند که در بحث روایی آن مرحوم علامه طباطبایی از مجمع البیان ۱ قصه حدیبیه را نقل کرده اند که پیامبر اکرم وقتی که در حدیبیه واقع شدند و صلح حدیبیه آمد این آیه آنجا نازل شد .

شرح واقعه صلح حدیبیه

 حضرت رسول اکرم با ۱۴۰۰ از مدینه بیرون آمدند تا اینکه در حدیبیه مشرکین مانع شدند و آنجا در حالی که مامور به قتال و قتل بودند رسید به اینجایی که صلح کردند و ناگزیر از اینکه میخواستند به مکه بروند و حج و عمره انجام دهند ، قربانی های خود را در حدیبیه نحر کردند  با مشرکین صلح کردند.

مفاد صلح حدیبیه

 بنابر این شد که مسلمانان امسال به مدینه برگردند و به مکه نروند  سال آینده برای انجام عمره بیایند و سه روز هم کل کعبه و بیت الله الحرام را در اختیار مسلمانان بگذارند که آنها بتوانند عمره انجام دهند و مشرکین کاری به آنها نداشته باشند .

دستور پیامبر(ص) به بازگشت

رسول اکرم (ص) با انجام این صلح بلافاصله دستور دادند و حرکت کردند به سوی مدینه و جهت عمره القضاء که در روایت بدینگونه بیان شده ، سال بعد برگردند .

عهد شکنی قریشیان

آنچه که مسلم بود آنها به عهد خود وفا نمیکردند یعنی قریشیان همیشه عهد شکن بودند لذا برگشتند تا سال بیایند عمره را انجام دهند اما باز هم آنها جلوگیری کردند از ورود پیامبر و مسلمانان لذا ناگذیر شدند که امر خدا را که فرمود:«وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ » ۲ بود را عمل کنند و قصه جنگ بدر در اینجا واقع شد .

حکم قتال در ماه حرام

بحث ما این بود که آیا در حرم و ماه حرام درست بود که جنگ بشود ؟ به هر حال وقتی ناگزیر باشند در برابر مقاتله آنها اشکالی ندارد و باید انجام بدهند.

اذن خداوند بر قتال

این روایت را مجددا در الدر المنثور ۳ به چند طریق از ابن عباس و غیر او نقل شده و در مجمع هم روی ابن انس و عبد الرحمن بن زید بن اسلم روایت کرده اند که اولین آیه ای که در باب قتال بیان شده است این آیه شریفه می باشد ، یعنی آیه ۱۹۰ سوره مبارکه بقره که رسول خدا اینجا دیگر دستور گرفتند از حق تعالی و ماذون شدند که از تحمل و صبر و بردباری در برابر ظلم و این مسائل کوتاه نیایند و در برابر قتال آنها قتال کنند .

عدم نسخ آیه قتال

حتی آیه بعدی  بیان میشود که خداوند متعال فرمود:«وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَیْثُ أَخْرَجُوکُمْ»۴ آیا این آیه ای که اینجا آمده نسخ آن آیه قبل را میکند که گفتند تا زمانی که آنها عقب نشینی کردند و کاری به مقاتله نداشتند شما هم مقاتله نکنید ؛ که میگویند خیر! این ربطی به آن آیه ندارد .

رد قول انس بن مالک

پس اینکه کسی بیاید و این آیه را در برابر ان آیه قرار دهد ، این اجتهاد در برابر نص می شود و این حرفی است که انس بن مالک و عبدالرحمن گفته اند وگرنه آنچه که در آیه شریفه وجود دارد ما نسخی را در این آیات نمیبینیم که نسخ شده باشد «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ»۵ یا «وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ »۶ یا « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ»۷ اینها نسخ آیه ها را نمیکند که اگر آنها دست از جنگ و ستمگری دست برداشتند  ، دیگر با آن‌ها جنگ نکنید ‌.

شان نزول آیه قتال

 مجددا در مجمع البیان در ذیل آیه «وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ »۹ می فرمایند شأن نزول یا به عبارت دیگر سبب نزول این آیه بدین گونه بوده است که مردی از صحابی پیامبر فردی را از کفار آن هم در ماه حرام به قتل رساند لذا کفار مسلمین را که به این آیه عمل نکرده اند توبیخ کرده اند .

شرط عدم مقاتله با کفار

گفتند مگر آیه نیامده که در ماه حرام شما نباید جنگ کنید ، در پاسخ فرمود که آن در صورتی است که آنها در ماه حرام قاتله نکنند و اگر آنها مقاتله کردند شما مامورید که جواب آنها را بدهید.

معنای لغوی فتنه

بحث اینکه «وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ »۱۰ و آنجا که فرمود :«حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ»۱۱ این بحث فتنه را که درواقع در این جا مورد بحث می باشد ،آنچه که در لغت وجود دارد به معنای این است که وسیله آزمایش فتن است .

معنای فتنه در آیه شریفه

اما در اینجا بحث این است که «حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ» یعنی دیگر اثری از ظلم و ستم بر مسلمانان و شرک در آنجا نباشد و بت ها از آنجا جمع شوند ؛ آن چیزی که باعث ظلم و شرک ورزیدن می شود ؛ لذا جرم قتل نفس در ماه حرام عظیم تر می باشد هر چند که قتل در ماه حرام و حتی در حرم جایز نباشد .

حرمت حفظ جان مومن

آنچه که مسلم است حرمت خانه و ماه باید حفظ شود اما اگر دشمن حرمت را رعایت نکرد دلیل نمیشود که ما بنشینیم تا ما را بکشند، اعم از ماه حرام یا در حرم هستیم بلکه ما باید آنجا شمشیر بکشیم و از خود دفاع کنیم چون بالاخره حفظ جان یک مومن آن هم به وسیله مقاتله ای که خودش باید انجام دهد و از خودش دفاع کند ، حفظ جانش بالاتر از حرمت آن خانه و زمان است .

مجوز قتال در برابر قتال

بنابراین مجوز قتال در برابر قتال ، اعم از زمان و مکان حرام برای کسی که باید دفاع کند ، مسلم است و حرفی در آن نیست .

تفسیر روایی آیه

در الدرالمنثور و در ذیل آیه «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ»۱۲ به چند طریق روایتی از قتاده آمده که معنای «وَ قاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ» با اینکه مشرکین قتال کنند شما هم باید قتال کنید تا شرکی باقی نماند.

وقوع جنگ تا ریشه کنی شرک

 لذا اینکه فرموده اند :«فِتْنَهٌ» ، فتنه را به معنای شرک و بت هایی که در مثلا کعبه و بیت الله الحرام آن زمان نصب کرده بودند و مشرکین می آمدند و آنها را کرنش می کردند یعنی جنگ باید تا جایی ادامه داشته باشد که ریشه فساد شرک از جامعه آن زمان و بیت الله الحرام کنده شود .

ریشه کنی بت یا بت پرستی؟

البته جمله«حَتَّى لا تَکُونَ فِتْنَهٌ»۱۳ اگر به معنای بت و شرک باشد ، آیا مأموریت این بوده که سفره بت پرستی جمع شود یا سفره بت ها جمع شود ؟

ریشه کن شدن بت ها

آنچه که مسلم است و قدر متیقن می باشد اینکه باید بت ها جمع شوند یعنی دیگر بتی در کعبه نباشد اما اینکه بت پرستی و شرک و مشرکین را کلا آنها را ما بتوانیم قلع و قمع کنیم و هیچ کسی مشرک نباشد از اینجا استدلال و واضح نمی شود وگرنه اگر اینطور شد حد و مرزی برای قتال نداشت

منابع

۱_ مجمع البیان ج ۱ ص ۲۸۴

۲_ سوره بقره آیه ۱۹۰

۳_ الدر المنثور ج ۱ ص ۲۰۶

۴_ سوره بقره آیه ۱۹۱

۵_ سوره بقره آیه ۱۹۳

۶_ سوره بقره آیه ۱۹۱

۷_ سوره توبه آیه ۵

۸_ مجمع البیان ج ۱ ص ۲۸۴

۹_ سوره بقره آیه ۱۹۱

۱۰_ سوره بقره آیه ۱۹۱

۱۱_ سوره بقره آیه ۱۹۳

۱۲_ سوره بقره آیه ۱۹۳

۱۳_ سوره بقره آیه ۱۹۳